Kura, która bez przerwy się drapie, gubi pióra poza sezonem pierzenia albo niechętnie wchodzi wieczorem do kurnika, najczęściej ma nieproszonych lokatorów. Pasożyty u kur zdarzają się w każdym stadzie, także zadbanym, bo przynoszą je dzikie ptaki, gryzonie i nowo kupione kury. Najwięcej pytań budzą wszy u kur, ptaszyniec, pchły kurze i robaki jelitowe. Poniżej opisujemy słowami, jak je odróżnić oraz czego i gdzie szukać na ptaku i w kurniku.
W skrócie
- wszy, a ściślej wszoły, żyją stale na kurze: szukaj ich u nasady piór wokół kloaki
- ptaszyniec ssie krew nocą, a w dzień chowa się w szczelinach grzęd i gniazd
- pchły kurze skaczą i rozwijają się w ściółce gniazd
- robaki jelitowe wykrywa badanie kału, a środek odrobaczający dobiera lekarz weterynarii
- podstawą walki są czysty kurnik, kąpiele piaskowe i comiesięczny przegląd ptaków
Jak rozpoznać pasożyty u kur
Objawy inwazji są do siebie podobne: niepokój, drapanie, matowe i postrzępione pióra, blady grzebień, chudnięcie i mniej jajek. O tym, z kim masz do czynienia, rozstrzyga dopiero to, gdzie i kiedy znajdziesz pasożyta. Weź kurę na ręce, rozgarnij pióra pod ogonem, pod skrzydłami i na brzuchu, obejrzyj skórę w dobrym świetle. Łysych placków nie myl z naturalną wymianą piór, którą opisujemy w tekście Pierzenie się kur. Poniższa tabela pomoże Ci odróżnić najczęstszych winowajców.
| Pasożyt | Jak wygląda | Gdzie szukać | Typowe objawy |
|---|---|---|---|
| Wszoły (kurze wszy) | płaskie, słomkowożółte owady 1-3 mm, szybko biegają | na kurze przez całą dobę: wokół kloaki, pod skrzydłami | drapanie, białe grudki jaj u nasady piór |
| Ptaszyniec | roztocz poniżej 1 mm, szary, po napiciu się krwi czerwony | w dzień w szczelinach kurnika, na kurze tylko nocą | bladość, niechęć do nocowania w kurniku |
| Pchły kurze | ciemnobrązowe, wąskie owady 2-3 mm, skaczą | w gniazdach i ściółce, na ptaku w czasie żerowania | niepokój w gnieździe, ukąszenia także u ludzi |
| Świerzbowiec | niewidoczny gołym okiem | pod łuskami nóg | odstające łuski, szarobiałe narośla |
| Robaki jelitowe | białawe nitki lub człony podobne do ziaren ryżu | w jelitach, czasem w odchodach | chudnięcie mimo apetytu, biegunka |
Wszy u kur: jak wyglądają i gdzie ich szukać
To, co potocznie nazywamy „kurze wszy”, to w rzeczywistości wszoły. Nie piją krwi, tylko zjadają złuszczony naskórek, fragmenty piór i wydzieliny skóry. Jak wyglądają wszy u kur? To płaskie, wydłużone owady długości 1-3 mm, w kolorze słomkowym lub jasnobrązowym, które po rozgarnięciu piór błyskawicznie uciekają przed światłem w głąb upierzenia. Łatwiej zauważyć ich jaja: białawe, zbite grudki przyklejone do nasady piór, najczęściej tuż pod kloaką.
Wszoły spędzają na kurze całe życie, a poza nią giną w ciągu kilku dni. Przenoszą się przez bezpośredni kontakt ptaków, dlatego najczęściej trafiają do stada z nową kurą. Kura drapie się, wyskubuje pióra, gorzej je i niesie się słabiej, a skóra wokół kloaki bywa zaczerwieniona i pokryta strupkami.
Ptaszyniec, czyli czerwony roztocz z kurnika
Ptaszyniec kurzy to najgroźniejszy pasożyt przydomowych stad. Ten roztocz ma mniej niż milimetr długości. Głodny jest szarawy i prawie niewidoczny, a po napiciu się krwi robi się czerwony, potem ciemnobrunatny. Na kurze przebywa tylko nocą, przez godzinę lub dwie, po czym wraca do kryjówki.
Szukaj go po zmroku. Poświeć latarką na spód i końce grzęd, miejsca łączenia desek, zawiasy i narożniki gniazd. Zobaczysz ruchome czerwone punkciki albo szare skupiska przypominające popiół lub rozsypany pieprz. Prosty test to przetarcie spodu grzędy białą chusteczką: czerwone smugi oznaczają rozgniecione, opite roztocze. Kury z silną inwazją są blade i osłabione, niosą się gorzej, a wieczorem ociągają się z wejściem do kurnika albo nocują na ziemi. Ptaszyniec rozmnaża się błyskawicznie w ciepłe miesiące, bo w upale jedno pokolenie potrzebuje około tygodnia. Bez żywiciela potrafi przetrwać w pustym kurniku wiele miesięcy.
Pchły kurze
Pchła kurza jest większa od ptaszyńca i łatwiejsza do rozpoznania: ma 2-3 mm, ciemnobrązowy kolor, ciało spłaszczone z boków i przede wszystkim skacze. Na ptaku przebywa tylko wtedy, gdy pije krew, a resztę życia spędza w gnieździe. Tam też rozwijają się jej larwy, białawe robaczki żyjące w zleżałej wyściółce. Dlatego szukaj pcheł w budkach lęgowych, pod warstwą słomy i w szparach dna.
Kury z pchłami są niespokojne, niechętnie siadają w gniazdach i zaczynają znosić jajka na podłodze. Pchły chętnie przechodzą na ludzi, a ich ukąszenia na przedramionach i łydkach są często pierwszym sygnałem problemu. W zwalczaniu najważniejsze jest gniazdo, nie ptak. Usuń całą wyściółkę, spal ją lub wyrzuć w zamkniętym worku, wyszoruj budki i dopiero wtedy wyłóż świeży materiał. Jak urządzić gniazda, żeby łatwo je było czyścić, opisujemy w poradniku Gniazda do znoszenia jajek.
Robaki u kur i czym odrobaczyć kury
Kury z wolnego wybiegu zarażają się robakami, zjadając ich jaja z ziemią i odchodami albo żywicieli pośrednich: dżdżownice, ślimaki, chrząszcze i mrówki. Najczęstsze są glisty, czyli białawe, obłe nicienie długości kilku centymetrów, które wyjątkowo widać w odchodach. Tasiemce zdradzają drobne, białe człony podobne do ziarenek ryżu. Przy silnym zarobaczeniu ptak chudnie mimo apetytu, ma blady grzebień, matowe pióra, biegunkę i niesie się coraz gorzej.
Na pytanie, czym odrobaczyć kury, uczciwa odpowiedź brzmi: tym, co zaleci lekarz weterynarii po badaniu kału. Różne robaki wymagają różnych preparatów, a podawanie ich „na wszelki wypadek” sprzyja powstawaniu oporności. Zbierz świeże odchody od kilku ptaków i zanieś do gabinetu, najlepiej wiosną i jesienią. Lekarz dobierze środek, dawkę i sposób podania, a także określi karencję, czyli czas, przez który nie wolno jeść jaj od leczonych kur. Ryzyko zmniejszają: sucha ściółka, karmidła zamiast sypania paszy na ziemię i okresowe przenoszenie lub przekopywanie wybiegu.
Świerzbowiec i „wapienna noga”
Jeśli łuski na nogach kury odstają, są pogrubione i pokryte szarobiałym, kruchym nalotem, przyczyną jest świerzbowiec. Ten mikroskopijny roztocz drąży korytarze pod łuskami skoków i palców. Nieleczona inwazja prowadzi do bólu, kulawizny i zniekształcenia palców. W łagodnych przypadkach hodowcy smarują nogi tłustą maścią obojętną lub wazeliną, która odcina roztoczom powietrze, a narośli nie zrywają na siłę. Przy zaawansowanych zmianach leczenie dobiera lekarz weterynarii.
Co na wszy u kur, ptaszyńca i pchły: zwalczanie krok po kroku
Skuteczna walka zawsze obejmuje jednocześnie ptaki i kurnik. Zacznij od generalnego sprzątania: wynieś całą ściółkę i wyściółkę gniazd, zdejmij grzędy, wymieć kurz ze szpar. Drewniane elementy wyszoruj gorącą wodą, a szczeliny wyparz albo przejdź po nich parownicą, bo wysoka temperatura zabija roztocza i ich jaja. Po wyschnięciu pobiel ściany i grzędy wapnem, które wypełnia szpary. Zabieg powtórz po tygodniu, żeby trafić w pokolenie wylęgłe z ocalałych jaj. O doborze materiału na podłogę piszemy w tekście Ściółka w kurniku, a o konstrukcji grzęd łatwych do zdjęcia w poradniku Grzędowiska dla kur.
Ptakom zapewnij kąpiel piaskową. To płytka skrzynia lub dół pod daszkiem, wypełniony suchym piaskiem z dodatkiem przesianego popiołu z czystego drewna. Kury same wcierają pył między pióra, co mechanicznie usuwa wszoły. Wielu hodowców dodaje do kąpieli i wciera w szczeliny grzęd ziemię okrzemkową, której ostre drobiny uszkadzają pancerzyk owadów i roztoczy. Działa tylko sucha, mocno pyli, więc stosuj ją w maseczce i nie rozsypuj w zamkniętym kurniku przy ptakach.
Przy silnej inwazji metody domowe nie wystarczą. Istnieją preparaty przeciwpasożytnicze przeznaczone dla drobiu, do stosowania na ptaki lub na powierzchnie kurnika, ale ich dobór zostaw lekarzowi weterynarii. To on wskaże środek dopuszczony dla kur nieśnych i określi karencję na jaja. Nie używaj na własną rękę preparatów dla psów, kotów ani środków ogrodniczych.
Profilaktyka: plan przeglądów na cały rok
Pasożytów nie da się wyeliminować raz na zawsze, ale można nie dopuścić do ich namnożenia. Nowe ptaki trzymaj przez 2-4 tygodnie osobno i dokładnie je obejrzyj przed dołączeniem do stada. Co robić w kolejnych porach roku, podpowiada tekst Sezonowa pielęgnacja kur, a inne przyczyny złej kondycji ptaków opisujemy w artykule Najczęstsze choroby kur.
| Czynność | Jak często |
|---|---|
| Oglądanie piór, skóry wokół kloaki i nóg | raz w miesiącu, latem co dwa tygodnie |
| Nocna kontrola grzęd latarką i białą chusteczką | raz w miesiącu od maja do września |
| Wymiana wyściółki w gniazdach | co 1-2 tygodnie |
| Generalne sprzątanie i bielenie kurnika | wiosną i jesienią |
| Badanie kału w gabinecie weterynaryjnym | wiosną i jesienią |
Najczęstsze pytania o pasożyty u kur
To płaskie, słomkowożółte owady długości 1-3 mm, które szybko biegają po skórze i uciekają przed światłem. Najłatwiej zauważyć je wokół kloaki, razem z białymi grudkami jaj przyklejonymi do nasady piór.
Podstawą jest kąpiel piaskowa z suchym piaskiem i popiołem drzewnym, wymiana ściółki i sprzątanie kurnika. Przy silnej inwazji preparat odpowiedni dla kur nieśnych dobiera lekarz weterynarii, który określa też karencję na jaja.
Wejdź do kurnika po zmroku z latarką i obejrzyj spód oraz końce grzęd. Przetrzyj je białą chusteczką: czerwone smugi oznaczają obecność ptaszyńca.
Wszoły nie utrzymują się na człowieku. Pchły kurze i ptaszyniec mogą natomiast kąsać ludzi i zostawiać swędzące grudki.
Preparatem dobranym przez lekarza weterynarii, najlepiej po badaniu kału. Lekarz ustala środek, dawkę i okres karencji, w którym nie wolno jeść jaj od leczonych kur.
Pomaga ograniczać wszoły i ptaszyńca, jeśli jest sucha i trafia do kąpieli piaskowej oraz w szczeliny grzęd. Nie zwalcza robaków jelitowych i nie zastąpi sprzątania kurnika.